PERPUSTAKAAN HIJAU: KE ARAH KAMPUS LESTARI

Dalam era globalisasi dan pembangunan teknologi masa kini, isu kelestarian alam sekitar semakin mendapat perhatian masyarakat dunia. Institusi pendidikan tinggi turut memainkan peranan penting dalam menyokong agenda pembangunan lestari melalui pelbagai inisiatif mesra alam. Salah satu usaha yang semakin diberi perhatian ialah pembangunan konsep “Perpustakaan Hijau” atau Green Library dalam perpustakaan akademik. Konsep ini merujuk kepada pengurusan perpustakaan yang menitikberatkan amalan mesra alam, penggunaan sumber secara lestari dan penyediaan persekitaran pembelajaran yang sihat serta kondusif kepada warga kampus.

Perpustakaan akademik bukan sekadar pusat penyimpanan ilmu, tetapi juga berfungsi sebagai medium pendidikan dan pembentukan kesedaran masyarakat terhadap kepentingan menjaga alam sekitar. Dalam usaha menjadikan kampus lebih lestari, perpustakaan boleh menjadi contoh terbaik dalam pelaksanaan amalan hijau melalui pengurusan tenaga, penggunaan teknologi digital dan pengurangan pembaziran sumber.

Salah satu pendekatan utama dalam konsep perpustakaan hijau ialah pengurangan penggunaan bahan bercetak secara berlebihan. Perkembangan teknologi digital membolehkan perpustakaan menyediakan akses kepada e-buku, jurnal elektronik dan repositori digital yang lebih mudah dicapai oleh pengguna. Penggunaan sumber digital bukan sahaja menjimatkan kos percetakan dan penggunaan kertas, malah membantu mengurangkan penebangan pokok serta pencemaran alam sekitar. Dalam masa yang sama, akses digital juga memudahkan pelajar dan penyelidik mendapatkan bahan rujukan tanpa batasan lokasi dan masa.

Selain itu, perpustakaan hijau turut menekankan penggunaan tenaga secara cekap. Banyak perpustakaan akademik kini mula menggunakan lampu LED jimat tenaga, sistem pencahayaan semula jadi dan penghawa dingin yang lebih efisien bagi mengurangkan penggunaan elektrik. Sesetengah perpustakaan juga mengaplikasikan reka bentuk bangunan hijau yang memaksimumkan pengudaraan dan pencahayaan semula jadi untuk mewujudkan suasana pembelajaran yang lebih selesa serta mesra alam.

Amalan kitar semula juga menjadi elemen penting dalam pembangunan perpustakaan hijau. Penyediaan tong kitar semula untuk bahan seperti kertas, plastik dan bahan elektronik dapat meningkatkan kesedaran warga kampus terhadap kepentingan pengurusan sisa secara bertanggungjawab. Di samping itu, perpustakaan boleh menganjurkan kempen kesedaran alam sekitar, program pengumpulan bahan terpakai dan aktiviti pendidikan berkaitan kelestarian sebagai usaha membentuk budaya hijau dalam kalangan pelajar dan staf universiti.

Peranan teknologi turut menyumbang kepada pembangunan perpustakaan lestari. Penggunaan sistem automasi perpustakaan, kod QR, perkhidmatan dalam talian dan pengurusan dokumen digital membantu mengurangkan penggunaan kertas dalam urusan pentadbiran dan perkhidmatan pengguna. Pendekatan ini bukan sahaja lebih mesra alam, malah meningkatkan kecekapan operasi perpustakaan.

Dalam konteks pendidikan tinggi, perpustakaan hijau juga berfungsi sebagai platform untuk menyokong Matlamat Pembangunan Mampan (Sustainable Development Goals atau SDG) yang diperkenalkan oleh Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB). Melalui penyediaan sumber maklumat berkaitan alam sekitar, perubahan iklim dan pembangunan lestari, perpustakaan membantu meningkatkan kesedaran serta pengetahuan warga universiti terhadap isu global semasa.

Walaupun pelaksanaan perpustakaan hijau menawarkan pelbagai manfaat, terdapat beberapa cabaran yang perlu dihadapi. Antaranya ialah kos pelaksanaan teknologi hijau, kekangan infrastruktur dan tahap kesedaran pengguna terhadap amalan lestari. Perubahan budaya penggunaan juga memerlukan sokongan serta kerjasama semua pihak termasuk pihak pengurusan universiti, pustakawan dan pengguna perpustakaan. Oleh itu, pendidikan dan kempen kesedaran perlu dilaksanakan secara berterusan agar amalan hijau dapat dibudayakan dalam kehidupan kampus.

Pustakawan memainkan peranan penting dalam menjayakan konsep perpustakaan hijau. Selain mengurus sumber maklumat, mereka juga bertindak sebagai agen perubahan yang mempromosikan kesedaran alam sekitar kepada warga universiti. Kreativiti and inovasi pustakawan dalam melaksanakan program berkaitan kelestarian mampu meningkatkan penglibatan pengguna terhadap usaha menjaga alam sekitar.

Kesimpulannya, perpustakaan hijau merupakan langkah penting ke arah merealisasikan kampus lestari dan mesra alam. Melalui penggunaan teknologi digital, pengurusan sumber secara cekap dan pelaksanaan amalan hijau, perpustakaan akademik mampu menjadi pemangkin kepada budaya kelestarian dalam institusi pendidikan tinggi. Dalam menghadapi cabaran masa depan, perpustakaan perlu terus berinovasi dan memainkan peranan aktif dalam menyokong pembangunan mampan demi kesejahteraan generasi akan datang.

Disediakan oleh,
Norazlynne Mohd. Johan @ Jacklyne

📄 Muat Turun Versi PDF

PENGURUSAN PENTADBIRAN PERPUSTAKAAN: PERSPEKTIF DAN PENGALAMAN PUSTAKAWAN

Pengenalan

Perpustakaan akademik sering dilihat sebagai pusat sumber ilmu yang menyediakan bahan rujukan, ruang pembelajaran dan sokongan penyelidikan kepada warga universiti. Namun, di sebalik kelancaran perkhidmatan tersebut terdapat satu aspek penting yang sering kurang diberi perhatian tetapi amat kritikal, iaitu pengurusan pentadbiran perpustakaan.

Sebagai pustakawan, penglibatan dalam aspek pentadbiran bukan sekadar tugas sokongan, malah merupakan tunjang kepada keberkesanan operasi keseluruhan perpustakaan. Pengurusan yang sistematik membantu memastikan setiap perkhidmatan dapat dilaksanakan dengan lancar, cekap dan berkesan.

Pengurusan Dokumentasi dan Rekod

Pengurusan pentadbiran perpustakaan merangkumi pelbagai skop kerja yang luas dan pelbagai. Ia bukan hanya tertumpu kepada kerja dokumentasi, malah melibatkan perancangan, penyelarasan, pemantauan serta pelaporan aktiviti perpustakaan. Dalam pengalaman sebagai pustakawan, aspek ini memerlukan ketelitian, disiplin dan keupayaan mengurus pelbagai tugasan secara serentak.

Salah satu komponen utama dalam pentadbiran perpustakaan ialah pengurusan dokumentasi dan rekod. Ini termasuk pengurusan surat-menyurat rasmi, fail pentadbiran, minit mesyuarat serta rekod aktiviti dan program perpustakaan. Setiap dokumen perlu diurus secara sistematik agar mudah diakses semula apabila diperlukan di samping memastikan pematuhan kepada tatacara pengurusan rekod institusi.

Sebagai contoh, dalam pengurusan fail Program Literasi Maklumat Pelajar Baharu, penyusunan semula sistem fail fizikal dan digital telah dilaksanakan berikutan pertindihan rekod antara sesi sebelumnya. Melalui penambahbaikan sistem pengkodan fail dan penggunaan folder digital yang berstruktur, proses pencarian semula dokumen dapat dipercepatkan daripada beberapa jam kepada hanya beberapa minit.

Penyediaan Laporan dan Analisis Data

Selain itu, pustakawan turut terlibat dalam penyediaan laporan berkala seperti laporan bulanan, suku tahunan dan tahunan. Laporan ini lazimnya merangkumi statistik penggunaan perpustakaan, pencapaian program serta analisis prestasi perkhidmatan.

Proses ini memerlukan ketepatan data serta keupayaan menganalisis maklumat bagi menyokong perancangan strategik pihak pengurusan. Dalam konteks ini, pustakawan bukan sekadar pengumpul data, malah berperanan sebagai penterjemah maklumat kepada bentuk yang bermakna untuk membantu proses membuat keputusan.

Sebagai contoh, semasa penyediaan laporan tahunan penggunaan pangkalan data akademik, analisis mendapati terdapat penurunan akses pada waktu tertentu dalam semester. Hasil semakan lanjut menunjukkan kurangnya pendedahan kepada pelajar tahun pertama mengenai platform tersebut. Berdasarkan dapatan ini, satu sesi bengkel tambahan telah dicadangkan dan dilaksanakan pada semester berikutnya yang seterusnya meningkatkan kadar penggunaan pangkalan data secara signifikan.

Perancangan dan Penyelarasan Program

Pengurusan pentadbiran juga melibatkan perancangan dan penyelarasan aktiviti perpustakaan. Ini termasuk program literasi maklumat, bengkel pangkalan data, orientasi pelajar baharu serta pelbagai inisiatif akademik yang lain.

Setiap program memerlukan perancangan rapi dari segi logistik, peruntukan, promosi serta penilaian selepas pelaksanaan. Pengalaman mengendalikan program-program ini menunjukkan bahawa kejayaan sesuatu inisiatif banyak bergantung kepada kecekapan pentadbiran yang sistematik.

Sebagai contoh, dalam pelaksanaan Minggu Orientasi Perpustakaan bagi pelajar baharu, cabaran utama ialah pengurusan masa slot lawatan yang padat dan jumlah pelajar yang besar. Melalui penyelarasan jadual secara berperingkat serta penggunaan sistem pendaftaran dalam talian, aliran pelajar dapat dikawal dengan lebih teratur. Hasilnya, sesi orientasi dapat dijalankan dengan lancar tanpa kesesakan di kaunter perkhidmatan.

Pengurusan Sumber Manusia

Di samping itu, aspek pengurusan sumber manusia turut menjadi sebahagian daripada tanggungjawab pentadbiran pustakawan. Ini melibatkan penyelarasan jadual kerja, agihan tugas, pemantauan prestasi serta sokongan kepada pembangunan profesional staf.

Peranan ini memerlukan kemahiran komunikasi yang baik serta keupayaan kepimpinan bagi memastikan operasi perpustakaan berjalan dengan lancar dan harmoni.

Sebagai contoh, dalam situasi kekurangan staf semasa tempoh cuti semester, penyusunan semula jadual bertugas telah dilakukan menggunakan pendekatan giliran fleksibel. Walaupun terdapat kekangan tenaga kerja, perkhidmatan kaunter dan rujukan masih dapat dikekalkan tanpa menjejaskan pengalaman pengguna.

Transformasi Digital dalam Pentadbiran Perpustakaan

Tidak dapat dinafikan bahawa perkembangan teknologi turut memberi impak besar kepada pengurusan pentadbiran perpustakaan. Penggunaan sistem pengurusan dokumen elektronik, platform komunikasi dalaman serta automasi proses kerja telah meningkatkan kecekapan dan mengurangkan kebergantungan kepada proses manual.

Transformasi digital ini memerlukan pustakawan untuk sentiasa bersedia mempelajari sistem baharu dan menyesuaikan diri dengan perkembangan teknologi semasa.

Cabaran dan Pengajaran

Walau bagaimanapun, pengurusan pentadbiran perpustakaan tidak terlepas daripada cabaran. Antara cabaran utama ialah beban kerja yang pelbagai, keperluan memenuhi tarikh akhir yang ketat serta keseimbangan antara tugas profesional dan pentadbiran.

Dalam masa yang sama, pustakawan perlu memastikan perkhidmatan kepada pengguna tidak terjejas walaupun terlibat dalam tugasan pentadbiran yang intensif.

Namun begitu, cabaran ini turut membuka ruang kepada peningkatan kemahiran diri. Pengalaman dalam pengurusan pentadbiran telah membantu pustakawan mengasah kemahiran organisasi, pemikiran analitikal serta kecekapan membuat keputusan. Ia juga memperkukuh kefahaman bahawa perpustakaan bukan sekadar institusi maklumat, tetapi sebuah organisasi yang memerlukan pengurusan yang tersusun dan strategik.

Penutup

Kesimpulannya, pengurusan pentadbiran perpustakaan merupakan komponen penting yang menyokong keberkesanan keseluruhan fungsi perpustakaan akademik. Dari pengurusan rekod, pelaporan, perancangan program hingga kepada penyelarasan sumber manusia, setiap aspek memerlukan komitmen dan profesionalisme yang tinggi.

Pengalaman sebagai pustakawan dalam bidang ini bukan sahaja memperkukuh kecekapan kerja, malah membentuk perspektif yang lebih menyeluruh terhadap peranan perpustakaan dalam ekosistem akademik.

Disediakan oleh:
Norazlynne Mohd. Johan @ Jacklyne
Pustakawan Kanan
Sektor Perolehan
Jabatan Perpustakaan Universiti Malaysia Sabah

📄 Muat Turun Versi PDF

GENERASI Z DAN PERPUSTAKAAN: MASIHKAH MEREKA DATANG MEMBACA?

Generasi Z merujuk kepada individu yang lahir lebih kurang antara pertengahan 1990-an hingga awal 2010-an. Mereka membesar dalam era digital yang pesat dengan internet, telefon pintar, media sosial dan akses maklumat segera menjadi sebahagian daripada kehidupan harian. Dalam konteks ini, timbul persoalan penting: “Masihkah Generasi Z datang ke perpustakaan untuk membaca dan mencari ilmu?”

Perpustakaan pula, yang suatu ketika dahulu menjadi pusat utama sumber maklumat fizikal seperti buku, jurnal dan ensiklopedia, kini berdepan cabaran untuk kekal relevan. Namun, adakah benar perpustakaan semakin tidak diperlukan oleh generasi muda atau sebenarnya peranannya sedang berubah?

Tabiat Membaca Generasi Z: Digital Dahulu, Fizikal Kemudian

Tidak dapat dinafikan bahawa Generasi Z lebih cenderung kepada bacaan digital. Mereka lebih selesa mendapatkan maklumat melalui Google, Wikipedia, e-buku, artikel dalam talian dan video di platform seperti YouTube. Format yang ringkas, cepat dan interaktif lebih menarik perhatian mereka berbanding buku fizikal.

Namun, ini tidak bermakna mereka tidak membaca. Cara dan medium membaca telah berubah, bukan minat itu sendiri.

Masalah utama bukan pada minat membaca, tetapi pada tumpuan dan pilihan medium.

Adakah Perpustakaan Sudah Tidak Relevan?

Ramai beranggapan perpustakaan semakin ditinggalkan kerana semua maklumat boleh dicapai secara digital. Namun, realitinya lebih kompleks.

Perpustakaan masih mempunyai kelebihan penting:

1. Sumber maklumat sahih
   Maklumat telah disemak dan diiktiraf kesahihannya.
2. Akses bahan premium
   Jurnal dan pangkalan data berlesen tidak tersedia secara percuma.
3. Ruang pembelajaran kondusif
   Persekitaran tenang membantu fokus.
4. Akses digital berkembang
   Perpustakaan kini menyediakan e-book dan sistem dalam talian.

Peranan Pustakawan yang Semakin Berubah

Peranan pustakawan kini melangkaui pengurusan buku dan berkembang menjadi penyokong pembelajaran digital.

1. Pemandu maklumat
2. Pendidik literasi maklumat
3. Pembantu penyelidikan
4. Penghubung sumber digital

Pustakawan membantu pengguna menilai kesahihan maklumat dan mengelakkan penyebaran maklumat palsu.

Mengapa Generasi Z Kurang ke Perpustakaan?

1. Maklumat digital mudah dicapai
2. Persepsi perpustakaan ketinggalan
3. Kurang pendedahan fungsi moden
4. Gaya hidup pantas

Perpustakaan Perlu Berubah

1. Digitalisasi koleksi
2. Ruang fleksibel
3. Program interaktif
4. Media sosial
5. Gamifikasi pembelajaran

Perpustakaan Sebagai “Third Space”

1. Tempat belajar
2. Ruang kolaborasi
3. Akses internet
4. Ruang fokus

Kesimpulannya, perpustakaan tidak hilang tetapi berevolusi. Generasi Z bukan ancaman, tetapi peluang transformasi.

Disediakan oleh:
Norazlynne Mohd. Johan @ Jacklyne
Pustakawan Kanan
Sektor Perolehan
Jabatan Perpustakaan Universiti Malaysia Sabah

📄 Muat Turun Versi PDF

MEMPERKASA AKSES SUMBER ELEKTRONIK PENDIDIKAN TINGGI (KONSEPt)

Dalam menyokong ekosistem pendidikan tinggi yang berasaskan ilmu dan penyelidikan, perpustakaan akademik terus memainkan peranan penting sebagai pusat akses maklumat. Seiring dengan perkembangan digital, keperluan kepada sumber elektronik yang luas, terkini dan berkualiti tinggi semakin meningkat dalam kalangan warga akademik.

Sehubungan itu, “Konsortium Sumber Elektronik Pendidikan Tinggi (KONSEPt)” telah diperkenalkan sebagai satu inisiatif strategik di peringkat nasional bagi memperkukuh akses kepada sumber maklumat elektronik di universiti awam Malaysia.

Pengenalan KONSEPt

Konsortium Sumber Elektronik Pendidikan Tinggi (KONSEPt) merupakan sebuah konsortium yang menghimpunkan universiti awam di Malaysia melalui kerjasama di bawah Kementerian Pendidikan Tinggi (KPT). Inisiatif ini memberi tumpuan kepada pengurusan sumber elektronik secara berpusat termasuk pangkalan data, jurnal dan bahan rujukan digital.

Peranan Perpustakaan Akademik

Perpustakaan merupakan antara penggerak utama dalam pelaksanaan KONSEPt di peringkat institusi. Melalui konsortium ini, perpustakaan dapat:

1. Menyediakan akses lebih meluas kepada jurnal dan pangkalan data antarabangsa
2. Mengoptimumkan bajet langganan sumber elektronik melalui perkongsian kos
3. Memperkukuh sokongan kepada pengajaran, pembelajaran dan penyelidikan
4. Meningkatkan kecekapan pengurusan sumber maklumat digital

Impak kepada Warga Universiti

Pelaksanaan KONSEPt memberi manfaat langsung kepada pelajar, pensyarah dan penyelidik. Akses kepada sumber ilmiah yang lebih komprehensif membantu meningkatkan kualiti penulisan akademik, memperkukuh penyelidikan serta menyokong penerbitan ilmiah yang berimpak tinggi.

Selain itu, ketersediaan sumber elektronik yang lebih luas juga mempercepatkan proses pencarian maklumat dan menggalakkan budaya penyelidikan yang lebih aktif dalam kalangan warga universiti.

Ke Arah Akses Ilmu yang Lebih Terbuka

Selari dengan perkembangan global, KONSEPt turut menyokong usaha ke arah model akses terbuka (Open Access) melalui kerjasama strategik dengan penerbit antarabangsa. Pendekatan ini membuka peluang kepada hasil penyelidikan tempatan agar lebih mudah diakses di peringkat global sekali gus meningkatkan keterlihatan akademik negara.

Penutup

Secara keseluruhannya, KONSEPt merupakan inisiatif penting dalam memperkukuh peranan perpustakaan akademik sebagai gerbang ilmu digital. Ia bukan sahaja meningkatkan kecekapan pengurusan sumber elektronik, malah memperkukuh ekosistem pendidikan tinggi yang lebih dinamik, berdaya saing dan berorientasikan penyelidikan.

Disediakan oleh:
Norazlynne Mohd. Johan @ Jacklyne
Pustakawan Kanan
Sektor Perolehan
Jabatan Perpustakaan Universiti Malaysia Sabah

📄 Muat Turun Versi PDF

STUDY ON USAGE PATTERNS AND STRATEGIC DIRECTION OF THE FPSK LIBRARY TOWARDS A MODERN LIBRARY

Understanding User Needs to Drive Library Transformation

The Library of the Faculty of Medicine and Health Sciences (FPSK), Universiti Malaysia Sabah (UMS) has undertaken a study on user behaviour and library usage patterns as part of its continuous efforts to enhance service quality and chart the future direction of the library towards becoming a modern, user-centred knowledge hub.

The study was conducted to gain a deeper understanding of how students, academic staff, researchers, and administrative personnel utilise library resources, facilities, and services. In an era marked by rapid technological advancement and digital transformation, libraries are evolving beyond their traditional role as repositories of books to become dynamic learning environments that support teaching, learning, research, innovation, and collaboration.

Usage Trends and Digital Reliance

Findings from the study indicate that users increasingly rely on digital resources, including electronic journals, e-books, online databases, and institutional repositories, to support their academic and research activities. The growing demand for remote access to information reflects changing learning habits and the need for flexible, technology-driven library services that can be accessed anytime and anywhere.

In addition to digital resources, the study also highlighted the continued importance of physical library spaces. Users expressed a preference for comfortable, conducive, and technology-enabled learning environments that support individual study, group discussions, collaborative learning, and academic engagement.

User Engagement and Learning Support

The research further identified opportunities for strengthening information literacy programmes, research support services, and user engagement initiatives. Participants emphasised the importance of training sessions that enhance skills in information retrieval, database searching, reference management, academic writing, and research publication.

Such programmes play a crucial role in empowering users to navigate the ever-expanding information landscape effectively and responsibly.

Strategic Direction and Future Development

Based on the findings, the FPSK Library is committed to advancing its transformation agenda by embracing innovative technologies, expanding digital collections, improving user experience, and strengthening support for research and academic excellence.

Moving forward, the strategic direction of the FPSK Library will focus on key priorities including the integration of smart library technologies, enhancement of digital services, development of flexible learning spaces, and implementation of data-driven approaches to service improvement.

These initiatives align with the broader goals of Universiti Malaysia Sabah in promoting innovation, digitalisation, and excellence in higher education.

Conclusion

The study serves as an important foundation for future planning and decision-making, ensuring that library services remain responsive to the evolving needs of users. As the library continues its journey towards becoming a modern academic library, it remains committed to creating an inclusive and innovative environment that empowers users and supports knowledge creation.

Prepared by:
Medical Library
Faculty of Medicine and Health Sciences (FPSK)
Universiti Malaysia Sabah (UMS)
2026